Na sakralnej mapie Poznania kościół ten zajmuje szczególne miejsce. Wyróżnia go nie tylko nietypowe, ażurowe zwieńczenie wieży, które sprawia, że świątynia jest widoczna z bardzo daleka. Równie imponująco prezentuje się bogata historia tego powstałego w dawnej wsi Święty Łazarz domu Bożego oraz zbudowanej wokół niego wspólnoty parafialnej.

Początki pięknej historii

Chociaż Łazarz został włączony w granice Poznania w 1900 r., decydujące dla wzniesienia nowego kościoła wydarzenia miały miejsce jeszcze w XIX wieku. To bowiem koronacja cesarza Wilhelma II w 1888 r. i ustąpienie ze stanowiska kanclerza Rzeszy Ottona von Bismarcka doprowadziły do częściowego odprężenia w relacjach pruskiego zaborcy z Kościołem Katolickim, co umożliwiło objęcie funkcji arcybiskupa gnieźnieńsko-poznańskiego przez Floriana Stablewskiego, dla którego priorytetem było budowanie nowych świątyń. W 1895 r. na spotkaniu mieszkańców wsi Święty Łazarz zawiązano komitet budowy nowego kościoła pod przewodnictwem ks. prał. Jana Lewickiego z Parafii św. Marcina, do której wówczas przynależeli łazarscy wierni. Grunt pod inwestycję podarował gospodarz Józef Schneider i jeszcze w 1899 r. ruszyły wstępne prace przygotowawcze. Ogromne zaangażowanie i zapał miejscowej ludności sprawiły, że od chwili wmurowania kamienia węgielnego 22 czerwca 1900 r., przez oddanie budynku w stanie surowym, do momentu konsekracji nowej świątyni 15 września 1901 r. przez bp. Edwarda Likowskiego, minął niewiele ponad rok.

Pieta i inne zabytki

Kościół zbudowano w stylu neoromańskim na planie krzyża z trzynawowym wnętrzem. Uwagę przykuwa przede wszystkim widoczna z daleka wieża zwieńczona nietypowym ażurowym hełmem o wysokości 11 m i masie 7 t. Wykonano go według projektu Maksymiliana Wilczewskiego w słynnych Zakładach Hipolita Cegielskiego. Na uwagę zasługuje też 2-metrowa rozeta z witrażem konstrukcyjno-dekoracyjnym umieszczona nad wejściem do kościoła. We wnętrzu świątyni najcenniejszym zabytkiem pozostaje ołtarz główny w formie tryptyku, w którym środkową część zajmuje rzeźba będąca wierną kopią watykańskiej Piety Michała Anioła, wykonaną we Włoszech z tzw. marmuru diamentowego. Poznańska kopia słynnego dzieła posłużyła do odtworzenia uszkodzonego w 1972 r. oryginału. Kościół zdobią także liczne ołtarze boczne: m.in. przedstawiające wskrzeszenie św. Łazarza, patrona dzielnicy, czy ołtarz św. Józefa. Podczas pobytu w w świątyni warto też zwrócić uwagę na dwa zabytki pochodzące jeszcze z 1901 r.: ambonę wykonaną z piaskowca pińczowskiego, zdobioną płatkami złota, a także neogotyckie konfesjonały wykonane na planie krzyża greckiego z drewna modrzewiowego.

Ostoja polskości

Służący od początków XX wieku społeczności poznańskiej Kościół Matki Boskiej Bolesnej dopiero 1 stycznia 1913 r. stał się siedzibą samodzielnej parafii. Jej pierwszym proboszczem został ks. Kazimierz Maliński. W kolejnych latach parafii duszpasterzował m.in. ks. Czesław Piotrowski – budowniczy w latach 1927-31 dwóch szkół: gimnazjów męskiego i żeńskiego, wzniesionych na działkach naprzeciwko kościoła. W latach 1928-42 posługę proboszcza pełnił natomiast ks. Józef Gorgolewski, jeden z kapłanów męczenników KL Dachau. Również jego następca – ks. Alfons Jankowski zginął tragicznie w latach II wojny, zamęczony w poznańskiej katowni – Forcie VII. Paradoksalnie podczas niemieckiej okupacji kościół na Łazarzu – jako jeden z dwóch czynnych dla Polaków, obok Kościoła św. Wojciecha – odegrał niepoślednią rolę. Tutaj bowiem umieszczono usuniętego z siedziby biskupiej na Ostrowie Tumskim bp. Walentego Dymka. Był to jedyny hierarcha kościelny obecny na terenach wcielonych do Niemiec. Dał się poznać jako niezłomny konspirator. Zastępując przebywającego na emigracji kard. Augusta Hlonda, współpracował z Delegaturą Rządu Londyńskiego i wysyłał do Watykanu raporty na temat prześladowania Kościoła i Polaków. Okupant szykanował bp. Dymka, pozbawił go funkcji kapłańskich (sprawował on nabożeństwa w jednym z pomieszczeń plebanii i potajemnie spowiadał w kościele) oraz intensywnie inwigilował. Ciekawostką jest fakt, że niemiecką instalację podsłuchową odkryto dopiero... w latach 90. XX wieku podczas remontu probostwa.

Siedziba prymasowska

W okresie powojennym przez krótki czas tutejsza plebania pełniła funkcję siedziby prymasa Polski. Kiedy w lipcu 1945 r. powrócił z emigracji kard. Hlond, nie mógł od razu zamieszkać w swojej dawnej siedzibie na Ostrowie Tumskim, była ona bowiem mocno zniszczona przez okupanta i wymagała gruntownej odbudowy. Do obu tych zadań ze zdwojoną energią zabrał się bp Dymek. W kwestii wątku „prymasowskiego” w historii poznańskiego kościoła warto wspomnieć, że to właśnie na Łazarzu kard. Hlond dokonał jeszcze w 1945 r. nominacji administratorów apostolskich diecezji na terenie tzw. Ziem Odzyskanych. We wszelkich natomiast zadaniach duszpasterskich, wypełnianych na plebanii przy świątyni, kard. Hlonda wspomagał jego sekretarz – równie znana postać Kościoła poznańskiego, późniejszy metropolita ks. Antoni Baraniak.

Kolebka poznańskiej Solidarności

Kościół Matki Boskiej Bolesnej w Poznaniu – na wzór warszawskiego Kościoła św. Stanisława Kostki na Żoliborzu – był (i nadal jest) silnym ośrodkiem kultywowania wartości Solidarności. To tutaj po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. odprawiano na terenie Poznania Msze św. w intencji internowanych, zamordowanych i uwięzionych. Z kolei po uprowadzeniu i zamordowaniu ks. Jerzego Popiełuszki 19 października 1984 r. 19. dnia każdego miesiąca są nadal odprawiane Msze św. za ojczyznę. Duszpasterstwo Ludzi Pracy przy poznańskiej parafii tworzyli najpierw robotnicy z Zakładów Hipolita Cegielskiego, a później dołączyli do nich członkowie kolejnych środowisk – m.in. rolnicy, studenci czy pracownicy instytucji państwowych. Kościół był też miejscem uroczystych obchodów 30. rocznicy Poznańskiego Czerwca 1956 r. Przewodniczył im ks. Leszek Jan Marciniak, duszpasterz poznańskiej Solidarności, a homilię wygłosił ks. Bolesław Exler (także proboszcz parafii na Łazarzu w latach 1982 – 2003). Uczestników uroczystości szykanowała Służba Bezpieczeństwa, zatrzymując wychodzących z kościoła wiernych. Około 100 osób schroniło się wówczas w świątyni na noc. Parafii w sposób szczególny towarzyszy bł. ks. Popiełuszko: jeszcze w 1985 r. spontanicznie po Mszy św. ułożono tu symboliczny grób kapelana Solidarności, w 2005 r. postawiono przy kościele jego pomnik (jedyny w arch. poznańskiej), a od 2010 r. są tu obecne jego relikwie – cząstki kości prawej dłoni.

* * *

Efektem pracy duszpasterskiej w Parafii Matki Boskiej Bolesnej w Poznaniu na przestrzeni ponad 100 lat jej istnienia jest liczba niemal 60 powołań kapłańskich i zakonnych, w tym 8 żeńskich. Obecnie jest to duża, 12-tysięczna wspólnota, w której działa kilkanaście grup duszpasterskich, m.in. Archidiecezjalny Ośrodek Katechumenalny pod przewodnictwem obecnego proboszcza – ks. prał. Eugeniusza Antkowiaka.